Hoekom Afrikaans nie ’n Afrikataal is nie

Africa

Elke dan en wan maak iemand in Suid-Afrika ’n geluid oor Afrika-tale wat klink asof dit Afrikaans uit­sluit. Afrikaanssprek­endes se reak­sie hierop is gewoon­lik om ’n kollek­tiewe her­nia te ontwikkel en veront­waardig te skree: “Afrikaans is ook een!”

Die bek­end­ste van hierdie gelu­ide is waarskyn­lik Blade Nzi­mande se voors­tel van 2011 dat hoër onder­wysin­stellings die aan­leer van ’n Afrikataal vir stu­dente verplig­tend moet maak. Meer onlangs het ’n sub­komi­tee by die ANC se nasion­ale kon­fer­en­sie aange­dui dat hulle die aan­leer van ten min­ste een Afrikataal op skoolvlak wil verplig.

Om seker te maak almal weet wat hulle bedoel, het Joe Phahla (voor­sit­ter) die vol­gende gesê:

Once it is pol­icy, even a school in Waterk­loof would have to teach a lan­guage such as Tswana, for example.

Die duide­like bood­skap hierin is dat Afrikaans en Engels nie Afrikatale is nie.

Krit­ici van hierdie stand­punt se repliek is dat Afrikaans op eie bodem ontwikkel het en daarom uit­er­aard ’n Afrikataal is. Dit is natu­ur­lik triv­i­aal kor­rek, maar dit beteken dat elkeen van die ander tale wat tans op die kon­tin­tent gepraat word ook as Afrikatale geklas­si­fiseer moet word.

So ’n defin­isie is lomp, omdat dit heel­temal te vaag is om enigi­ets bruik­baars oor die onder­w­erp te sê. Dit is so betekenisvol soos om die reën­woude in die Kongo en die fyn­bos in die Kaap oor die­selfde kam te skeer en hulle bloot “Afrika­plante” te noem, of “’n bloue” te antwo­ord op die vraag: “wat­ter soort kar het jy?”

Tale kan veel sin­voller geklas­si­fiseer word aan die hand van hul onder­skeie taalkundige eien­skappe. Elke taal klink en tree uniek op, maar kan weens ooreenkom­ste met ander tale saamge­groepeer word in ’n bepaalde taal­fam­i­lie. Afrika, ’n kolos­sale land­massa wat meer as ’n mil­jard mense huisves, is  nie die tuiste van nie slegs een nie, maar ses unieke taalfamilies:

  • Afro-Asiaties
  • Nilo-Sahara
  • Niger–Kongo
  • Khoi-San
  • Aus­trone­si­aans *
  • Indo-Europees *

Van hierdie fam­i­lies is ’n min­i­mum van vier en ’n mak­si­mum van ses “inheems”, afhangende van hoe jy tel. Aus­trone­si­aans (in die vorm van Mal­gassies) kom op Mada­gaskar voor, maar hoort streng gesproke tot die eilande van die Stille Oseaan. Indo-Europese tale behels oud-koloniale tale soos Engels, Frans, Duits en Por­tugees (wat uit­er­aard uitheems is), maar sluit ook Afrikaans in — die enig­ste Indo-Europese taal wat in Afrika self ontstaan het.

Die tale in hierdie fam­i­lies ver­skil drasties van mekaar wat struk­tuur, klank en woordeskat betref. Sien byvoor­beeld die vol­gende ver­tal­ings vir “totsiens”:

“tot­siens” Taal Fam­i­lie
Maʿa s-salāma Ara­bies Afro-Asiaties
Oriti Luo Nilo-Sahara
Sala kakuhle Xhosa Niger-Kongo
ǃGãise ǃgu re Nama Khoi-San
Veloma Mal­gassies Aus­trone­si­aans
Good­bye Engels Indo-Europees

Verge­lyk dit nou met die vol­gende Ger­maanse ver­tal­ings vir “tong”:

“tong” Taal Fam­i­lie
tong Ned­er­lands Ger­maans (Indo-Europees)
tongue Engels Ger­maans (Indo-Europees)
tunga Sweeds Ger­maans (Indo-Europees)
tunge Noor­weegs Ger­maans (Indo-Europees)
zunge Duits Ger­maans (Indo-Europees)

Laasge­noemde woorde klink en lyk na mekaar, omdat hulle tot die­selfde taal­fam­i­lie behoort en dus ’n gemeen­skap­like voor­saat het. Taalkundi­ges noem hierdie voor­sate “oer­tale”. Die ver­skil­lende tale wat uit ’n oer­taal ontwikkel, heet “dogter­tale” en deel vari­asies van die oer­taal se karak­tereien­skappe wat oor tyd ontwikkel het.

Waar tale binne taal­fam­i­lies ooreenkom­ste met mekaar toon, is die teenoorgestelde waar vir tale buite taal­fam­i­lies. Ter illus­trasie, verge­lyk die Ger­maanse woorde vir “tong” met woorde vir die lig­gaams­deel uit die Bantoe-tak van die Niger-Kongo-taalfamilie:

“tong” Taal Fam­i­lie
ulimi Swahili Ban­toe (Niger-Kongo)
ulimi Zulu Ban­toe (Niger-Kongo)
ulwimi Xhosa Ban­toe (Niger-Kongo)
rimi Shona Ban­toe (Niger-Kongo)
lulimi Mwani Ban­toe (Niger-Kongo)

Dit sal doo­d­een­voudig oneer­lik (of ten min­ste uiters lui) wees om “ulimi” en “tongue” in die­selfde kat­e­gorie te plaas. Tog is dit pre­sies wat mense doen wan­neer hulle Afrikaans (of enige van die ander plaaslike tale) ’n Afrikataal noem.

Taalkundige klas­si­fis­er­ing ter­syde weet almal natu­ur­lik pre­sies wat die ANC met “African lan­guages” bedoel. Weens die ver­staan­bare stigma wat tans aan die woord “Ban­toe” kleef, word “Afrikatale” in elk geval dik­wels as ’n sinon­iem vir “Ban­toetale” gebruik.

Wan­neer Nzi­mande en kie die begrip gebruik, meen hulle eint­lik maar net: “tale uit die Suide­like Bantoe-tak van die Niger-Kongo taal­fam­i­lie wat binne Suid-Afrika se grense as ampte­like land­stale erken word”.

Afrikaans hoort een­voudig nie tot hierdie groeper­ing nie.

Iemand wat aan­voer dat Afrikaans ’n Afrika-taal is, kan der­halwe slegs een van twee dinge bedoel:

  1. Afrikaans is van Afrika
  2. Afrikaans hoort tot die Niger-Kongo taal­fam­i­lie, is agglu­ti­natief, het ’n uit­ge­breide klass­telsel vir naam­wo­orde en ’n lek­sikon vol woorde wat groot­liks op klink­ers eindig

Die eerste van hierdie stellings is ’n poli­tieke uit­spraak, slegs triv­i­aal kor­rek en dra nie veel tot enige gesprek by nie. Die tweede is demon­streer­baar vals.

Om Afrikaans ’n Afrikataal te noem is dus ten beste niksseggend en ten sleg­ste foutief.


Die keer toe ek liters sweet in my kopkussing gedeponeer het

Dis 05:17. Ek en Die Skat­lam sit op die dak van die Princess Salme Inn. Onder my in die donkerte kraai ’n hoen­der. In die duis­ter­nis naby die hawe krys seemeeue. Twee mans in ver­skil­lende geboue is besig om Allah se lof oor luid­sprek­ers te besing. Ons het wakker ger­aak omdat die krag afge­gaan het


Sokal jou hier, Sokal jou daar

Ek hou soms daar­van om na myself as ’n recov­er­ing let­terkundige te ver­wys. Op uni­ver­siteit het ek onder andere taal– en let­terkun­deklasse byge­woon. Die taalkunde was stim­ulerend en soms ingewikkeld; die let­terkunde was stim­ulerend en het meestal voorgegee om ingewikkeld te wees. Dit was in let­terkun­deklasse waar ek erns moes maak met verskeie let­terkundige “teorieë”. Ek


Riku Latti betower met polsende stamptreffers

Okei nie regtig nie, maar ek moes jou aandag op die een of ander manier trek, né? As jy lief is vir onopges­mukte musiek, lief is vir Afrikaans en lus is om tege­lyk­er­tyd gelukkig en melankolies te voel, leen jou ore aan Radio Lava se was­goed­lyn uit. Dis ’n ver­samel­ing van meer as twintig akoestiese lied­jies