Moontlik verwante inskrywings:

1. Driehoek & Sirkel – Episode 7 (Olé)
2. Driehoek & Sirkel – Episode 11 (Maandag)
3. Driehoek en Sirkel – Episode 12 (NYAN)

Ek het 'n stuiwer in die armbeurs te gooi rakende die veelbesproke mediatribunaal en wil dit graag aan die hand van 'n storie uit my universiteitsjare doen.

Drie jaar gelede, op 9 Augustus 2007, het Eendrag (‘n manskoshuis by die Universiteit Stellenbosch) se boonste verdieping afgebrand. Ek was woonagtig in Helshoogte (nog 'n manskoshuis, aangrensend aan Eendrag) en het die rare geleentheid gehad om saam met my mede-koshuisinwoners die tragedie op ons eie manier te beleef.

Terwyl Eendrag se inwoners waarskynlik vervaard rondgeskarrel het om uit die brandende gebou te kom, het ons verward die slaap uit ons oë gevee en magteloos na die vlamme voor (en onder – helshoogte is 11 verdiepings hoog) ons gestaar. Stil-stil het ons mekaar wakkergemaak, in die koshuis se gange rondgestrompel en die nuus versprei dat die gebou langsaan besig is om af te brand. Hier en daar het mense hul karre uit die pad getrek; 'n paar mense het nooddienste gebel. Die meeste van ons het egter bloot na die verwoesting gestaar en nie regtig geweet wat om daaromtrent te doen nie.

Eendrag is tradisioneel ons aartsvyande (op die studentikose manier wat een skool 'n ander se “aartsvyand” by interskole is), maar nie een van ons het gelag of gespot toe die brand uitgebreek het nie. Dié wat wel het nadat hulle wakkergemaak is met die nuus, het dadelik hul lag gesluk toe hulle vir die eerste keer deur hul kamervensters gekyk het.

Ek onthou hoe die hitte van die brand so erg was dat ek dit deur my eie, toegetrekte kamervenster kon voel. Ek onthou hoe my hart 'n paar slae oorgeslaan het toe die brandende dak neergestort het op die gedeelte van die gebou waar 'n baie goeie vriend van my se kamer was; hoe ek angstig na hom gaan soek het op Eendrag se grasperk en hom in 'n sweetpakbroek met slegs twee kitare in sy hande gekry het. Ek onthou die verslae Eendragters wat in pajamas toegekyk het hoe alles wat hulle besit in 'n dik, borrelende rook verdwyn.

Daar’s baie indrukke van daai oggend in my harsings vasgebrand. Veral een bly my by.

Toe 'n moë klomp Eendragters post die brand in Helshoogte se eetsaal met 'n taakspan van die universiteit vergader het, was daar reeds 'n joernalis of twee op die toneel. Dié het oral saamgepiekel asof dit hul godgegewe reg was. Een van hulle was 'n dame met 'n notaboekie. Die taakspan het impromptu-reëlings aan die Eendragters deurgegee, waarvan een was dat diegene met karre wat naby die koshuis geparkeer is dit moet wegtrek om soveel moontlik ouers toe te laat om die koshuis te help ontruim.

Kort na die opdrag gegee is, kom onze dame met die notaboekie orent, laat haar hand met die pen soos 'n missiel deur die lug klief en basuin beterweterig: “maar wat nou van die studente wie se sleutels verbrand het?! Huh?! WAT MOET HULLE DOEN!?”

Van al die niksseggende vrae wat 'n mens kon vra, het sy daardie een gekies.

Vanselfsprekend kon diegene wie se sleutels in die brand verlore geraak het nie hul voertuie wegskuif nie. Die opdrag was 'n skoen wat aangetrek moes word indien dit pas. Aangesien twee derdes van die koshuis boonop nié tot puin gereduseer is nie, was die kanse groot dat 'n hele klompie sleutels herwin kon word.

Onze dame met die notaboekie het egter 'n Groot Kwessie hierin opgemerk – en onze dame met die notaboekie het soos 'n parmantige Filosofiese I-student die ongelooflike logiese gapings in die taakspan se werkswyse eers gehallusineer en toe manhaftig bespring soos 'n hondsdol tier 'n sieklike mier. Vir onze dame met die notaboekie was die situasie nie vol molshope nie, maar vol berge. Berge waarop daar windmeulens gebou is.

Dis asof sy vas oortuig was die taakspan is korrup en dis haar plig om hulle oor die kole te haal.

‘n Mens sou seker kon aanvoer dat haar oorywerigheid 'n fratsgeval was – dat alle joernaliste nie só is nie. Ek is seker baie joernaliste wat hierdie stuk lees sal self so sê. As 'n mens egter 'n bietjie dieper krap, kom jy gou agter dis nie so 'n eenvoudige geval nie.

Die probleem met onze dame met die notaboekie is dat sy en haar kollegas dikwels minder as hul topbestuur se persoonlike assistente verdien. Joernaliste kry squat vir die kundigheid wat hulle veronderstel is om te hê en die aantal ure wat hulle gereeld moet werk. Oortydbetaling in 'n nuuskantoor is 'n mite. Hulle word soms na jare se diens sonder enige fanfare afgedank, behoort dikwels nie aan unies nie en aanvaar knorrig wat die bestuur vir hulle voorskryf. Soms word hulle selfs deur hul eie lesers hanteer soos die skuim van die aarde.

In een sin: onze dames (en onze jonge here) se moere is dikwels sommer lekker gestrip vir die wêreld.

Wat kry jy as jy 'n klomp onderbetaalde, oorwerkte, ongewaardeerde mense konstant op die spoor van oorbetaalde, lakse, korrupte politici en staatsamptenare sit? Hulle ontwikkel in onze dame met die notaboekie wat molshope van berge maak, wat in elke gebeurtenis 'n Kolossale Probleem sien wat dringend oopgevlek moet word.

Ek weet persvryheid is belangrik. Almal weet dit. Net soos Afrikaans by die Universiteit Stellenbosch is die vraagstuk oor die voorgestelde mediatribunaal (myns insiens 'n blink idee) en die Wet op Beskerming van Inligting (myns insiens 'n waansinnige idee) nie óf dit beskerm moet word nie, maar hoé dit beskerm moet word. Wat my bly maak van redakteurs en andere se uitlatings die afgelope tyd is dat dit vryheid van spraak hand en tand verdedig. Dis goed – niemand stry immers tog hieroor nie. Die ideale joernaliste wat laasgenoemde kampvegters egter in hul koppe het wanneer hulle oor die saak redeneer, is 'n onjuiste idee.

Sulke joernaliste is skaars.

As koerante hul joernaliste vir 'n slag behoorlik sal betaal (want vet weet, hulle verdien dit), as die maatskappye wat daardie koerante besit hul werknemers vir 'n slag met respek sal hanteer en daar meer opsies is om verder te klim op die joernalistieke leer as die naarstige vasklou aan poste wat vandag meer soos skaars hulpbronne lyk, kan ons weer praat oor persvryheid.

Tot dan, reken ek, sal onze dames (en onze jonge here) met onze notaboekies altyd daar wees, sal 'n atmosfeer in stand gehou word waarbinne stories dikwels uit proporsie geblaas word en sal selfs van die idiote in die regering dit nodig ag om te sê: “genoeg is genoeg. Bring iets op die been wat die windmeulbestormers tog net tot bedaring kan bring”.

Hierdie inskrywing is natuurlik ook 'n skoen wat aangetrek moet word as dit pas. Nie alle joernaliste is soos onze dame met die notaboekie nie.

Moontlik verwante inskrywings:

1. Om te smul aan ‘n iris
2. Verhef di Afrikaansche taal tot skrijftaal
3. Die joernalistieke paai in die skaai

Dis met 'n vreemde gevoel van trots (en 'n daarmee gepaardgaande titseltjie ongeloof) wat ek die afgelope paar dae die bekendstelling van Nuus24 probeer verwerk het. My gedagtes hierrondom was rofweg die volgende:

“Dit lyk mooi…”
“Daar is nie abrubte tikfoute nie…”
“Ek word nie oorlaai met spam nie…”
“…Dis Afrikaans?!”

Beeld, Die Burger, Volksblad en Rapport se webtuistes het my die afgelope paar jaar gedwing om by verstek negatief te wees oor aanlynnuus in Afrikaans. Die Burger se webtuiste is 'n ramp, die res hardloop al vir heeltemal te lank op 'n argaïese sisteem wat, om dit sagkens te stel, 'n vet toffie vir metadata, folksonomie en crowdsourcing druk. Ek lees nuus by verstek in Engels (veral graag by News24 en M&G), omdat ek van meet af gekondisioneer is dat Afrikaanse nuus op die internet my tyd, bandwydte en geduld (toets dit vir jouself – laai een van hulle sonder en dan met 'n adblocker en hou 'n stophorlosie byderhand) gaan mors.

En nou is daar iets professioneel in Afrikaans – nogal in 'n tyd waar baie koerante besig is om spykers vir hulle eie doodskiste te koop (of ten minste nagmerries daaroor te kry). Iets wat reg laat geskied aan die goeie Afrikaanse joernaliste waaroor Suid-Afrika beskik se vernuf. En dit voel net nie reg nie.

Raar, maar waar – ek gaan myself moet dwing, moet herkondisioneer, om weer nuus in Afrikaans te lees. Ek wil met alle mag weer aan die speen van die Afrikaanse pers suig.

Don’t screw this one up, boys.

Moontlik verwante inskrywings:

1. Mag die Suid-Afrikaanse pers hul penne in toom hou oor Swellendam
2. Oor die sinloosheid van “die mooi Afrikaanse woord”
3. Sommige koerante se webtuistes suig want…

In 1787 beskryf Jeremy Bentham, in 'n brief aan 'n vriend, die ideale struktuur wat gebou moet word ten einde 'n sekere aantal mense voortdurend onder oë te kan hou. “No matter how different, or even opposite the purpose”, skryf Bentham:

…whether it be applied to the purposes of perpetual prisons in the room of death, or prisons for confinement before trial, or penitentiary-houses, or houses of correction, or work-houses, or manufactories, or mad-houses, or hospitals, or schools […] It is obvious that, in all these instances, the more constantly the persons to be inspected are under the eyes of the persons who should inspect them, the more perfectly will the purpose X of the establishment have been attained.

(1787: Panopticon)

Sy oplossing is die Panopticon[1]: 'n tronk gebaseer op utilitaristiese beginsels (hoe meer waargenome gevangenes, hoe beter) waar tronkinwoners nooit weet of hulle waargeneem word of nie. Bewaarders doen diens buite sig van die gevangenes, wat 'n kunsmatige sin van alomteenwoordigheid skep en die gevangenes op hul plek hou. Hoewel dit fisiek onmoontlik is om elkeen onophoudelik te fynkam, “the next thing to be wished for is, that, at every instant, seeing reason to believe as much, and not being able to satisfy himself to the contrary, [the prisoners] should conceive [themselves] to be [closely watched]” (Bentham 1787: Panopticon). Dit is in hierdie bloudruk vir 'n tronk wat 'n ironiese metafoor vir die mediabedryf voor die onstaan van die internet te vinde is.

Die metafoor is tweeledig. Enersyds beeld dit Gilder se “top-down” hiërargie uit, andersyds skets dit die illusie van volkome dekking wat die media vir die publiek skep. Nes Bentham se tronkbewaarders aan die bokant van die Panopticon besluit wat gevangenes mag weet oor mekaar, hul bewaarders, die tronk en die buitewêreld, so is koerante, tydskrifte en nuusbulletins die amptelike dissemineerders van nuus wat besluit wat hul lesers en / of luisteraars van die wêreld hoef te weet. Inligting vloei van bo (die bewaarders) na onder (die arrestante) en word amper uitsluitlik vervaardig deur diegene aan die bokant, wat oor die soewereine gesag (in die media se geval: die aanspraak op die objektiwiteit as sogenaamde Fourth Estate) en middele (kapitaal, logistieke vermoëns, toerusting, personeel) beskik om die vervaardigingsproses te onderneem. Gevangenes sal nooit inligting aan die bewaarders oordra nie, maar eerder passiewe ontvangers daarvan wees, gekluister in 'n afgebakende area wat vir hulle gebou is deur die einste entiteit wat die “nuus” oor hulle leefruimte vervaardig en versprei.

Nes dit voorts onmoontlik is vir Bentham se tronkbewaarders om elke liewe hoekie van die tronk vir elke sekonde van die dag te fynkam en sodoende volledige kennis oor elke liewe spinhuisboef te bekom, so is dit onmoontlik vir enige koerant om verslaggewers op elke denkbare dorp te hê en elke denkbare storie op te teken. Eerder word die illusie van volkomenheid geskep deur aan die hand van sekere eise (soos nuuswaardigheid, verskeidenheid en die behoeftes van die teikenmark) 'n daaglikse versameling stories te versprei as “nuus”. Soos Bentham se gevangenes vanweë hul onkunde oor die bewaarders se bewegings in die illusie verkeer dat almal orals dopgehou word, so verkeer die lesers- en luisteraarspubliek onder die wanindruk dat die produk wat van 'n rolpers afgeval het op hul voorstoepmatjie 'n kanonieke versameling van die afgelope vier en twintig uur se nuuswaardige gebeurtenisse is. As iets in 'n koerant was, is dit “in die nuus”; as iets egter gebeur het en daar nie 'n verslaggewer was om dit op te teken nie, bly dit buite die bereik van die massas en die kanon.

Die metafoor kan van toepassing gemaak word op enige sektor van die mediabedryf. Platemaatskappye het bepaal na watter musiek die publiek luister, televisiestasies na watter programme gekyk word, koerante watter nuus versprei word. Die argument sou selfs gemaak kon word dat massamedia se lewensbloed – advertensies – grootliks bepaal het hoe die wêreld hul geld spandeer.

Was die mediabedryf 'n Panopticon, het die internet die mag van die bewaarders by die draai van die eeu tot rommel begin reduseer.

Soos ARPANet (die Amerikaanse weermag se voorloper van die internet) wat van meet af ontwerp is om bykans onuitwisbaar te wees, is die internet 'n gedesentraliseerde rekenaarnetwerk wat slegs “afgesit” kan word as elke liewe rekenaar op aarde afgeskakel word, elke netwerkkabel uitgetrek word, elke optiese veselaar verbrysel word, elke radiotoring omgestoot word, elke datasentrum verwoes word, elke selfoon verbrysel word etcetera. Vir alle praktiese doeleindes is dit onverwoesbaar en, belangriker nog, sonder 'n middelpunt. Anders as die Panopticon-gebaseerde media-oligargie waar 'n handjievol maatskappye die vloei van inligting beheer – in Amerika se geval slegs 29 maatskappye (Chomsky & Herman 2002: 5); in Suid-Afrika heelwat minder – is die internet (en spesifiek die wêreldwye web) 'n speelterrein waar inligting gratis is, die vrye vloei daarvan aangemoedig word en enigiemand 'n stem kan hê. “[The internet],” meen Awerbuck (2008:5) trouens, “has challenged mainstream media narratives, thereby changing the status quo. Objectified, disenfranchised, pathologised, and otherwise misunderstood groups, those who feel that their voices are underrepresented or were unheard in the past now have unlimited access to public forums.” Sodanige groepe sou voor die ontstaan van die internet sukkel om 'n voorbladartikel of hoofberig oor hulself te kry. As voorbeeld sou die geval van Mutsi en Van Rooyen geopper kon word – had Mutsi toegang tot Twitter, het die geskiedenis se gang dalk anders daaruit gesien.

Moontlik verwante inskrywings:

1. Good grief
2. IE8 ry die roffelkopter
3. Suur? Pars vir Microsoft

As die koerantverkopertjie egter soggens by my motorruit verbyslenter en, sê, Die Burger gratis uitdeel, gaan ek nie skroom om 'n kopie te vat nie. Veral nie as hierdie kopie in diepte analise oor die voorafgaande dag se nuus bevat nie. Dan sal ek dit op my gemak gedurende die dag lees, waarna ek dit skroomloos in 'n drom sal gooi.

Dan het ek die inligting waarna ek soek, die medium wat die inligting oorgedra het, is skielik nie meer 'n las om te hê nie en die handelsnaam van, sê, Die Burger het 'n effense hupstootjie in my oë gekry. Trouens, ek is taamlik seker daarvan dat enige koerant wat hulself vandag gratis begin weggee terselftertyd 'n veel groter sirkulasiesyfer sal opdoen.

Come to think of it, hierdie is 'n no-brainer. Gee my 'n gratis koerant met in diepte joernalistieke analise en ek sal hom lees. Jou adverteerders sal jou bedank.

Moontlik verwante inskrywings:

1. Die joernalistieke paai in die skaai
2. ‘n Les vir koerante?
3. As die joernalistieke kool nie die sous werd is nie